MENU GŁÓWNE

Strona główna

Aktualności

Kontakt

Mapa okolicy

 INFORMACJE

Historia

Geografia

Środowisko

Kartografia archiwalna

  GALERIA FOTOGRAFII

Ciekawe miejsca

Osoby

Dokumenty

Filmy

Cmentarz

Dawni mieszkańcy

  MEDIA O NAS

Artykuły prasowe

  KSIĘGA GOŚCI

Dopisywanie

Przeglądanie

 

HISTORIA

 

Kopysno [1] istniało przed XV wiekiem. Według dokumentu z 12 marca 1408 r. [pisany po rusku], król Władysław Jagiełło nadał tę miejscowość swemu rycerzowi Józefowi Bieduniowi za jego wierną służbę. W akcie czytamy o nadaniu "horodyszcza Kopystno, cerkwi pw. Pokrowy Matki Bożej, dworzyszcza pustego zwanego Bodnarskie pod horodyszczem, lasu Struczyna, łąk Mochowisko Małe i Duże, żeby służyły dworzyszczu.". W zamian za to Józef Biedun i jego potomkowie mieli być gotowi oddać na służbę w wojsku dwóch łuczników. Prawdopodobnie, kierując się nazwą wsi, przyjął on później nazwisko Kopystyński, z którym utożsamiali się wszyscy jego potomkowie.

Kopysno pierwotnie było lokowane na prawie ruskim (wg Akta ... co najmniej do 1473 r.). W późniejszym okresie miejscowość podlegała prawu wołoskiemu. 

10 marca 1415 r. starosta ruski Iwan Śremski dokonał rozgraniczenia gruntów pomiędzy Brylińcami a Kopysnem.

Przez kilka wieków wieś stanowiła gniazdo rodu Kopystyńskich [2] *, którego najwybitniejszym przedstawicielem był Michał Kopystyński (zm. 1609 r. - Stanisław Kryciński “Słownik Krajoznawczo-Historyczny”, Warszawa 1992; zob. genealogia.okiem.pl), ostatni prawosławny biskup (władyka) przemyski, zagorzały przeciwnik unii brzeskiej. Zachował się dokument króla Zygmunta III Wazy z 20 maja 1591 r., polecający Michała Kopystyńskiego na biskupa przemyskiego - skany.przemysl.ap.gov.pl.

W roku 1573 Łazarz i Iwan Kopystyńscy podzielili pomiędzy siebie dobra Kopysna. W 1599 r. jak podają źródła, Jacko Iwanowicz Kopystyński sprzedał swą część Kopysna Janowi Tomaszowi (nazwisko nieczytelne), referendarzowi koronnemu.

W 1600 roku Michał Kopystyński wraz z Tomaszem i synem Teodorem sprzedali swe części w Kopysnie Drohojowskiemu. W 1606 r. kolejna część Kopysna należała już do Łukasza i Klemensa Krzeczkowskich. Pod koniec lat 20-tych XVII w. cała wieś stała się własnością kasztelana sanockiego - Andrzeja Boguskiego [3]. W 1651 r. po jego śmierci przeszła w ręce żony Marianny, a następnie jej córki o tym samym imieniu. 

W I połowie XVII w. 460 morgów (266,8 ha) było we władaniu chłopów.

W roku 1696 Hieronim Augustyn Lubomirski nabył miejscowość Rybotycze i stworzył wraz z Kopysnem tzw. klucz rybotycki obejmujący w różnych okresach 4 folwarki i 7 wsi (Posada, Borysławka, Kopysno, Jamna, Trójca, Łomna, Krajna). 

Według publikacji "Stosunki społeczno-gospodarcze w dobrach małopolskich księcia Jerzego Ignacego Lubomirskiego w pierwszej połowie XVIII wieku" (zob. sanockabibliotekacyfrowa.pl) pogłowie bydła w Kopysnie przedstawiało się następująco:

  • 1703 r. - 30 krów, 14 jałowic, 1 buhaj, 13 ciołków i jałówek, 6 cieląt, 19 wołów i wolców (razem 83 szt.);

  • 1706 r. - 34 krowy, 33 jałowice, 1 buhaj, 6 ciołków i jałówek, 13 cieląt, 40 wołów i wolców (razem 127 szt.);

  • 1707 r. - 18 krów, 27 jałowic, 1 buhaj, 1 ciołek lub jałowica, 2 cielęta, 40 wołów i wolców (razem 89 szt.);

W 1706 r. Kopysno, jak i sąsiednie wsie nawiedziła epidemia tyfusu przywleczona, jak wynika z zachowanych źródeł, przez wojsko.

Po śmierci Hieronima Augustyna Lubomirskiego w wyniku podziału spadku (23.06.1722 r.) klucz rybotycki (bez Trójcy, Łomnej i Krajnej) wraz z Kopysnem otrzymał jego syn Jan.

Jednym z właścicieli klucza rybotyckiego był Tomasz Tyszkowski (1618-15.12.1793 r.). Po jego śmierci klucz rybotycki przeszedł we władanie synów: Jana, Pawła i Wincentego. Po śmierci Jana (1763-1811 r.) część należących do niego dóbr przeszła w ręce Józefy z Tyszkowskich Wisłockiej, Zuzanny z Tyszkowskich Truskolaskiej oraz braci: Pawła i Wincentego Tyszkowskich.

W wyniku cesji dóbr Zuzanny z Tyszkowskich Truskolaskiej, dokonanej w 1815 r., klucz rybotycki przeszedł we władanie Antoniego Truskolaskiego, Ludwiki z Nowosielskich Wisłockiej (po niej Leona Nowosielskiego) oraz Pawła i Wincentego Tyszkowskich, z tym że Paweł zrezygnował ze swej części i podarował ją bratu Wincentemu.

W 1830 r. współwłaścicielami klucza byli także: Euzebiusz i Petronela Olszewscy.

W dniu 1.06.1831 r. dobra wchodzące w skład klucza rybotyckiego odkupił Wincenty Tyszkowski (1783-4.04.1846 r.), który stał się jego jedynym właścicielem. Po jego śmierci klucz rybotycki  przejęli synowie Antoni (zm. 8.05.1895 r.) i Józef (zm. 2.02.1882 r.). Jak wynika z poniższych dokumentów, dobra Kopysna przypadły w tym czasie jedynie Józefowi Tyszkowskiemu.

Podczas prac geodezyjnych w 1852 r. prowadzonych przez Wilhelma Kolba i Franza Safarika sporządzono dokładną, kolorową mapę katastralną (5 arkuszy formatu A1) i opis działek miejscowości z podziałem na właścicieli, kategorie użytkowania itp. (materiały dostępne w Archiwum Państwowym w Przemyślu - zob. skany.przemysl.ap.gov.pl) [4]. W tymże roku Kopysno posiadało 434,95 ha gruntów ornych, 52,4 ha łąk, 8,95 ha sadów, 47,72 ha pastwisk, 312,2 ha lasów, 0,06 ha stawów, 0,37 ha nieużytków, 9,35 ha dróg i 0,36 ha strumieni (razem 866,36 ha). Największym właścicielem gruntów (ok.418 ha) w tym czasie był Józef Tyszkowski.

Według "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" (Druk "WIEKU" Nowy Świat Nr 59, Tom IV, Warszawa 1883 r.) znaczna część gruntów Kopysna stanowiła własność Józefa Tyszkowskiego. Posiadał on 296 morgów (1 morga austriacka = 0,5755 ha) gruntów ornych, 44 morgi łąk i ogrodów, 24 morgi pastwisk i 362 morgi lasów. Pozostałe grunty miejscowości to 462 morgi gruntów ornych, 61 morgów łąk i ogrodów, 59 morgów pastwisk i 180 morgów lasu, co odpowiada powyższym danym z 1852 r.

Józef Tyszkowski był kawalerem, lecz miał kilkoro nieślubnych dzieci, w tym syna Pawła ze swoją gospodynią o nazwisku Szylak z miejscowości Jamna, którego adoptował w 1865 roku i któremu rok przed śmiercią przekazał cały swój majątek w tym dobra Kopysna (zob. "Jana Porembalskiego wspomnienia z birczańskiego" - pbc.rzeszow.pl i www.apokryfruski.org). Według "Skorowidza dóbr tabularnych w Galicyi z Wielkiem Księstwem Krakowskim" - zob. umcs.lublin.pl) Paweł Tyszkowski (Szylak) w 1905 roku był właścicielem 164, 25 ha gruntów rolnych, 24,45 ha łąk, 0,42 ha ogrodów, 12,34 ha pastwisk, 299,51 ha lasów, 0,57 ha nieużytków i 0,64 ha parceli budowlanej (razem ok. 502,18 ha).

14 czerwca 1873 r. Kopysno nawiedził grad czyniąc szkody w rolnictwie ("Materyały do Klimatografii Galicyi. 1873").

Paweł Tyszkowski (Szylak) ożenił się z Henryką Fredro, prawnuczką Jacka Fredry (ojca Aleksandra Fredry), lecz nie mieli oni potomstwa. Pod namową przyjaciela, niejakiego Przysieckiego, by uniemożliwić przejście majątku na rzecz nieślubnych córek Józefa Tyszkowskiego, testamentem z dnia 19.10.1912 r. cały swój majątek zapisał Akademii Umiejętności w Krakowie. Zastrzegł jednak, że stanowić on będzie oddzielnie administrowaną całość jako fundacja im. Pawła Tyszkowskiego, której celem miało być popieranie polskiego piśmiennictwa i wynalazków z zakresu nauk przyrodniczych i lekarskich, ze szczególnym uwzględnieniem prac, badań i wynalazków dotyczących choroby raka i chorób wenerycznych.

Inni twierdzą, że Józef Tyszkowski przekazując majątek Pawłowi Tyszkowskiemu zobowiązał go do przekazania go Akademii Umiejętności w Krakowie w przypadku nie posiadania potomstwa. Akademia Umiejętności dobra Pawła Tyszkowskiego przejęła dopiero w 1929 r. dekretem dziedzictwa po pozytywnym dla niej zakończeniu sprawy sądowej wytoczonej jej przez dalszą rodzinę na podstawie fałszywego testamentu, który ostatecznie sąd odrzucił. Paweł Tyszkowski zmarł 17.09.1920 r. i został pochowany w kaplicy grobowej na cmentarzu w Kalwarii Pacławskiej. 

(Więcej informacji o rodzinie Tyszkowskich można znaleźć na stronach: www.apokryfruski.org, dspace.uni.lodz.pl, www.pbc.rzeszow.pl.)

Część gruntów po Józefie Tyszkowskim (202 ha - zob. data.jewishgen.org) przejął Antoni Jankowski, mąż jego nieślubnej córki Katarzyny, który był ich właścicielem do jesieni roku 1939, kiedy zostały mu one odebrane przez władze radzieckie (zob. Dawni mieszkańcy). W jaki sposób Antoni Jankowski przejął część gruntów, które były własnością Pawła Tyszkowskiego, nie zostało to do dziś wyjaśnione. 

Wiele lat po wojnie władze polskie część gruntów chciały oddać jedynej spadkobierczyni Jankowskiego, córce Katarzynie, ale z nieznanych przyczyn do tego nie doszło. Przez wiele lat grunty były użytkowane przez PGR, a po roku 1989 zostały przejęte przez państwowe jednostki (Nadleśnictwo, Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa), a część została sprzedana osobom fizycznym. 

Ciekawe zdarzenia z życia mieszkańców Kopysna zawierają zapiski z akt grodzkich i miejskich Rzeczypospolitej Polskiej z lat 1436-1552 [5] oraz z księgi ławniczej z lat 1445-1452 [6]

* -  nie można ustalić w jaki sposób Kopystyńscy weszli w posiadanie dóbr Kopysna i jakim herbem się posługiwali  (Sas czy Leliwa).

 

 

Zabytkowe obiekty

 

1. Grodzisko (49°40'48,40" Pn, 22°37'48,32" W)

Grodzisko pierścieniowate z XI-XIII w. usytuowane jest na południowy zachód od wsi, ok. 1 km na południe od Kopystanki, w lesie "Grabnik" (zob. Ciekawe miejsca). Niedaleko od grodu , na wschód znajduje się "cudowne źródełko", z którego wypływa potok Grabnik wpadający do rzeki Wiar. Podczas badań sondażowych przeprowadzonych w 1955 i 1957 roku na stanowisku znaleziono liczne ułamki naczyń wczesnośredniowiecznych pochodzących z przełomu X i XI w.

Wymiary grodu (118 x 43 m) świadczą o jego znacznej wielkości a tym samym dużej liczbie budowniczych i mieszkańców. Wschodnie i zachodnie stoki wzgórza, na którym usytuowane jest grodzisko, są bardzo strome. Stosunkowo łatwo dostępne zbocza przecięto rowami: południowym - o szerokości ok. 12 m i głębokości 3 m oraz północnym - o szerokości 4,7 m i głębokości 0,8 m. Na zewnętrznym łuku rowu od strony północnej widoczny jest podłużny nasyp o wysokości 0,8 m, przypuszczalnie pełniący niegdyś rolę wału. Szczyt wzgórza tworzy owalny majdan o wymiarach 98 x 56 m. Na majdanie nie zauważono wyraźnych śladów obwałowań, jedynie na jego południowym skraju widoczny jest niewielki garb - prawdopodobnie ślad po silnie rozmytym wale.

Grodzisko - rzuty
(źródło: Juliusz Marszałek - Katalog grodzisk i zamczysk
w Karpatach, Wyd. Stanisław Kryciński, Warszawa 1993)

Według tradycji na grodzisku w lesie "Grabnik" stał niegdyś zamek (kasztel) i podobno jeszcze dziś można tam znaleźć resztki cegieł. Miejsce to nazywane jest Zamczyskiem. Ponoć jest tam bardzo głęboka studnia i podziemne przejście do Rybotycz.

Więcej informacji - przeczytaj artykuły: Mons Grodzysko, Wczesnośredniowieczna warownia w Kopystnie.

 

2. Cerkiew, cmentarz, dzwonnica (49°40'59,21" Pn, 22°38'20,20" W)

Parafia obrządku wschodniego istniała w Kopysnie już w 1507 r. (1408 r. ?) Obecną, murowaną z kamienia polnego, greckokatolicką cerkiew filialną p.w. Opieki NMP zbudowano w 1821 r. (pierwotnie p.w. Bogurodzicy Pokrow; zaliczona do IV grupy zabytków) (zob. też Ciekawe miejsca).

Cerkiew (1959 r.)

Cerkiew (1959 r.)

Została wzniesiona na rzucie wydłużonego prostokąta z trójbocznym zamknięciem od wschodu. Od południa, niewielka nowsza zakrystia. Prezbiterium wydzielone arkadą. Sklepienie pozorne kolebkowe o łuku obniżonym. Chór muzyczny drewniany, nadwieszony. Dach siodłowy kryty blachą, na nim wieżyczka na sygnaturkę z latarnią.

Ikonostas z połowy XIX w. Ołtarzyk w prezbiterium o tradycjach barokowych, w nim ołtarz Chrystusa pomiędzy świętymi. Cztery ołtarze boczne o tradycjach barokowych (XIX w.). Dwa krucyfiksy – malowany oraz rzeźbiony o charakterze ludowym. Benedykcjonał pokryty blachą trybowaną.

Chrzcielnica

Chrzcielnica ufundowana w 1893 r. przez Piotra Krupę (ojciec Michała Krupy "Sadowego")

W 1823 r. przedłużono budynek ku zachodowi. Natrafiono wtedy na stary grób jakiegoś duchownego pochowanego pod wcześniej tu istniejącą świątynią. Mógł nim być władyka Michał. W roku 1929 przeprowadzono remont kaplicy. We wnętrzu cerkwi ikonostas namalowany w 1854 r. przez malarza cerkiewnego Józefa Lisikiewicza, który osiedlił się w Trójcy w drugiej połowie XIX w. 

Według danych archiwalnych z 1852 roku [4], cerkiew (działka budowlana nr 29) była własnością Cerkwi greckokatolickiej, a dzwonnica i cmentarz wokół niej (działka nr 653) były własnością gminy (wsi) Kopysno i taki stan prawny trwał do czasu przejęcia nieruchomości  przez Państwo polskie na mocy dekretu z dnia 28 września 1949 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 53, poz. 404 - isap.sejm.gov.pl).

Wykaz proboszczów i administratorów sprawujących posługę w cerkwi będącej filią parafii w Rybotyczach zawiera załącznik w "Dokumentach do pobrania" - Wykaz księży greckokatolickich  z lat 1828-1939 [12]

Po II wojnie światowej (lata 50-te) cerkiew przeznaczona była do rozbiórki. Zapisano ją jednak jako kaplica cmentarna i w ten sposób ocalała.

Obok cerkwi znajduje się parawanowa murowana dzwonnica z 1821 r. (na tynku widnieje rok 1932, co może oznaczać datę jej remontu) - zob. Ciekawe miejsca.

Obecnie działka nr 70, na której znajduje się cerkiew, dzwonnica i cmentarz, jest własnością Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę Powiatu Przemyskiego. Według ewidencji gruntów i budynków cerkiew jest w użytkowaniu Kościoła katolickiego w Rybotyczach, natomiast cmentarz jest zarządzany przez Gminę Fredropol. 

Cerkiew wraz z dzwonnicą i cmentarzem zostały wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa podkarpackiego - nr rej. A-463 z dnia 1 grudnia 2010 r.  

***

Usytuowanie cerkwi i cmentarza według map z XIX i XXI wieku.

              

(Kolorem czerwonym z lewej i zielonym z prawej podano numery działek)

 

3. Dwór (płd.-zach. narożnik - 49°40'46,74" Pn, 22°38'22,94" W)

Dwór w Kopysnie był usytuowany na wybitnie obronnym miejscu. Obok dworu był staw wokół którego rosły wierzby płaczące (źródełko - 49°40'45,39" Pn, 22°38'24,25" W), stajnia, stodoła i spichlerz. Dwór zbudowany był z drewna, na fundamencie z kamienia i cegły o wymiarach 6 x 12 m. Wejście do dworu znajdowało się od strony płd.-wsch.  W roku 1939, po opuszczeniu dworu przez właścicieli (Jankowscy), został on rozebrany przez miejscową ludność i spalony. Pozostały fragmenty umocnień ziemnych otaczających nieistniejące już zabudowania dworskie, wały otaczające staw oraz niektóre drzewa (zob. Ciekawe miejsca).

Dwór w Kopysnie

Dwór na mapie z 1852 r.

 

4. Kapliczka (49°40'55,73" Pn, 22°38'41,14" W)

Przydrożna, murowana zwana “kapliczką św. Jana”, w części otynkowana o przekroju zbliżonym do kwadratu i wysokości 2 m; pokryta daszkiem namiotowym, niegdyś podbitym gontem, obecnie wykonanym z drewna.

Kapliczka - rzut

Kapliczka - rzut

Została ustawiona na pamiątkę zniesienia pańszczyzny w 1848 r. W kapliczce znajduje się figurka przedstawiająca św. Jana, która w latach 70. ubiegłego wieku znikła w nieznanych okolicznościach i po wielu latach powróciła (zob. Aktualności, Ciekawe miejsca).

Figurka św. Jana (1963 r.)

Figurka św. Jana (1963 r.)

Kapliczka - widok z przodu (1963 r.)

Kapliczka - widok z przodu (1963 r.)

Kapliczka - widok z tyłu (1963 r.)

Kapliczka - widok z tyłu (1963 r.)

 

5. Horbysko (49°40'49,15" Pn, 22°38'17,30" W)

Ok. 200 m od miejsca po dworze znajduje się kulminacja zwana Horbysko - fragment ugoru wśród łąk z zaklęśnięciem na szczycie (zob. Ciekawe miejsca, Filmy). Według tradycji tu właśnie był pochowany władyka Michał Kopystyński. Mieszkańcy pamiętają jeszcze metalowy krzyż na kamiennym cokole stojący na Horbysku.

 

6. Domy

We wsi zachowało się kilka starych chałup zrębowych; budowane były również chaty typu przysłupowego. Zabudowa zrębowa jak i przysłupowa charakteryzowała się tym, że pod jednym dachem łączono część mieszkalną i inwentarską.

 

Ludność

 

Liczebność ludności Kopysna na przestrzeni lat 1785-1963 przedstawia poniższa tabela.

Rok

Liczba ludności wg wyznania

Ogółem

Uwagi

rzym.-kat.

grec.-kat.

mojż.

1785

15

236

11

262

 wg spisu austriackiego

1830

?

347

?

?

 wg "Schematyzm greko-katolicki Diecezji Przemyskiej   1830 r."

1857

 

 

 

390

 wg "Szematyzm Królestwa Galicyi ... na rok 1857"

1859

 

 

 

354

 wg "Szematyzm Królestwa Galicyi ... na rok 1959"

1880

 

 

 

411

wg " Vollständiges Ortschaften-Verzeichnis der im Reichsrathe vertretenen Königreiche und Länder nach den Ergebnissen der Volkszählung vom 31. December 1880"

1900

9

552

10

571

 wg spisu austriackiego

1910

593

 wg "Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden und Ortschaften Österreichs nach den Ergebnissen der Volkszählung vom 31. Dezember 1910"

1914

611

 wg "Najnowszego skorowidza wszystkich miejscowości z przysiółkami ... " - genealogyindexer.org/frame/d288/99/d

1918

?

?

?

614

 wg "Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości  z przysiółkami w Królestwie Galicyi...", Jan Bigo, Lwów 1918

1921

26

572

 

598 

(kobiety - 303,

mężczyźni - 295)

 wg "Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T.13, Województwo lwowskie" *

1926-29

26

572

 

598

 wg "Księga adresowa Polski 1926/7, 1928 i 1929" data.jewishgen.org

1939

30

735

5

770

 wg ukraińskiego historyka Kubijowycza

1943 685

wg "Amtliches Gemeinde- und Dorfverzeichnis für das  Generalgouvernement ...".

Stan na dzień 1 marca 1943 r.

wiki-de.genealogy.net

1946       176 ASG, BB WOP, sygn. 30/3.
Sprawozdanie miesięczne 35 Komendantury WOP
za listopad 1946 r.
1947       30 ASG, BB WOP, sygn. 30/17.
Sprawozdanie okresowe 35 Komendy Odcinka WOP za rok 1947 r., k. 23

1963

 

 

 

46

 wg "Księga meldunkowa wsi Kopysno Nr 4" założonej w dniu 30.10.1962 r. - stan na dzień 1 stycznia 1963 r.

* -  wg źródła przynależność do narodowości polskiej deklarowały 34 osoby, a pozostali do narodowości określanej jako rusińska; 

     w miejscowości znajdowało się 105 budynków mieszkalnych (w tym jeden to dwór). 


Na stronie internetowej Archiwum Państwowego w Przemyślu (skany.przemysl.ap.gov.pl) można zapoznać się z cyfrową kopią ksiąg metrykalnych Greckokatolickiego Biskupstwa w Przemyślu - parafii Rybotycze z filią Kopysno (dekanat Dobromil) obejmujących lata 1784-1869. Dane Kopysna obejmują skany o numerach od 146 do 164 i od 179 do 186.  

 

Oświata

 

W Kopysnie w XIX wieku istniała szkoła powszechna, jednoklasowa. Należy przypuszczać, że rozpoczęła ona swą działalność po 1883 r. na mocy noweli do ustawy szkolnej o zakładaniu i utrzymywaniu publicznych szkół  ludowych i obowiązku posyłania dzieci do szkół. Na samym początku zajęcia szkolne najprawdopodobniej były organizowane w prywatnym domu (domach) a dopiero potem, po roku 1887 w budynku szkolnym, na którego wzniesienie zapomogi udzielił sam cesarz Franciszek Józef, o czym doniosła Gazeta Lwowska (Nr 177, z dnia 5 sierpnia 1887 r.), w której czytamy:

"Najjaśniejszy Pan raczył najmiłościwiej udzielić z prywatnej Swej szkatuły gminie Kopyśno, w powiecie dobromilskim, na budowę szkoły, zapomogi w kwocie 100 zł.” 

W 1890 roku szkołę w Kopysnie (w zastępstwie) prowadziła Aniela Barówna. Józef Fastnacht (potomek Simona Fastnachta - kolonisty z miejscowości Melchingen, leżącej w Badenii-Wirtembergii, który w 1783 r. osiedlił się w m. Falkenberg, obecnie Nowe Sady)  przejął nad nią kierownictwo w okresie od 1891 do 1901 roku i w latach 1906-1908. Potwierdza to historia rodziny (zob. brodzianie.one.pl). Szkołę w latach 1902-1903 (w zastępstwie) prowadziła Emilia Figol. W roku 1909 szkołą zarządzał Zygmunt Jastrzębski a następnie w latach 1910-1913 Potr Siemaszek. Od 1 marca 1920 roku do 1924 (?) szkołę prowadził Eugeniusz Biliński. Dostępne dokumenty potwierdzają, iż urodził się on w 1893 r., był wyznania rzymsko-katolickiego, narodowości polskiej, żonaty, posiadał egzamin kwalifikacyjny i był tymczasowym kierownikiem szkoły. Podczas jego pracy, budynek szkolny był drewniany, jednoizbowy i wynajmowany, a językiem nauczania był "ruski". W dalszych latach według zeznań mieszkańców w szkole uczyła Lidia Hnatyszak, siostra Romana, którego grób znajduje się na cmentarzu w Kopysnie. Według Iwana Krupy (zob. "Iwan Krupa - Kopysno") od roku 1935 nauczycielką w szkole była Halina Bak ze Lwowa, narodowości ukraińskiej. W tym okresie były cztery klasy. Nauczano języka polskiego, arytmetyki, historii (po polsku i ukraińsku) i religii (po ukraińsku). Zdaniem innych w szkole nauczano także języka niemieckiego.

Przez II wojną światową (prawd. od 1936 r.), powyżej cerkwi powstał "Dom Narodowy" w którym była czytelnia prowadzona przez Towarzystwo "Proswita", zajmujące się szerzeniem oświaty wśród ukraińskiej ludności wiejskiej i małomiasteczkowej. Dom ten znajdował się na terenie nieruchomości będącej własnością Parafii Greckokatolickiej (wg numeracji z 1852 r. - działki nr 654 i 655, działka budowlana nr 27), jak na załączonej mapce.

Kopysno miało także przed II wojną światową swój chór cerkiewny prowadzony przez ks. Aleksandra Hajdukiewicza (zob. Osoby - Ogólne - Członkowie chóru cerkiewnego). Sołtysem wsi był wówczas Bazyli Krupa.  

 

Lata 1891 - 1939

 

W Gazecie Lwowskiej (Nr 293 z 24 grudnia 1892 r.) znalazło się następujące ogłoszenie:

Mieszkańcy Kopysna, chcąc uregulować swoje czynności i nadać im formę prawną korzystali z usług c.k. notariuszy  w Dobromilu. Zachowane akty notarialne z lat 1891-1913 znajdują się na stronie Archiwum Państwowego w Przemyślu  [10]

Gazeta Lwowska (Nr 195 z 27 sierpnia 1909 r.) doniosła o licytacji nieruchomości:

"L. cz. E. 1327/9 (7) (8406) 
Na wniosek Mojżesza Jammera odbędzie się dnia 6 października 1909 o godzinie 8 przed południem w sądzie niżej wymienionym, w biurze Nr. 11 licytacya realności lwh. 304 ks. gr. gm. Kopysno, stanowiącej budynek pod Nr. 25 i ogród 10 a. 75 m2 celem zniesienia spółwłasności. 
Realność powyższą oceniono na 540 koron. 
Cena wywołania wynosi 540 kor., zaś najniższa oferta, poniżej której sprzedaż nie nastąpi, wynosi 360 kor. 
Cena kupna ma być złożoną w sądzie do dni 30 od prawomocności uchwały zatwierdzającej akt licytacyjny. 
O. k. Sąd powiatowy, Oddział IV. 
Dobromil, dnia 11 sierpnia 1909."

W latach 1909-1912 kilkunastu mieszkańców Kopysna wyemigrowało do USA. Wykaz tych osób i bliższe dane dotyczące ich emigracji zamieszczono poniżej w "Dokumentach do pobrania" - Wykaz emigrantów do USA [11]

Podczas I wojny światowej wokół Kopysna prowadzone były działania wojenne, o których wspomina w swej książce Nónay Dezsó.

Strona tytułowa książki Nónay Dezsó

Strona tytułowa książki Nónay Dezsó

Mapa z książki Nónay Dezsó

Mapa z książki Nónay Dezsó

Część mieszkańców Kopysna brała udział w działaniach wojennych I wojny światowej po stronie cesarstwa austro-węgierskiego. Nie jest jednak znana dokładna liczba tych osób. Z zachowanych dokumentów można dowiedzieć się jedynie o osobach rannych, poległych czy wziętych do niewoli. Wykaz tych osób ujęto w "Dokumentach do pobrania" na tej stronie [7].

W roku 1915 Kopysno nawiedziła epidemia cholery. Nieznana jest liczba zmarłych. Po tym wydarzeniu pozostał jedynie cmentarz, na który wskazuje do dziś istniejący drewniany krzyż, znajdujący się u stóp Kopystanki (49°40' 55,08" Pn, 22°37'38,61" W; zob. Ciekawe miejsca).  

Przed II wojną światową we wsi istniał sklep z wyrobami tytoniowymi prowadzony przez Krupę i wyszynk trunków (karczma, niedaleko cerkwi) prowadzona przez mieszkańca pochodzenia żydowskiego o nazwisku Mendel Salik (żona - Chane z domu Probstein; syn - Samuel ur. 1871 r., żona - Ettel z domu Bachmann ur. 1877 r., dzieci - Lewi Isak ur. 1897 r. i Rebeka ur. 1899 r.; córki - podobno trzy, brak bliższych danych). Inni podają również, że w Kopysnie były dwie kuźnie prowadzone przez Hamryszczaka i Hyłę oraz dwóch szewców: Karol Hamryszczak i Kaczmar. 

W budynku "Domu Narodowego", w którym znajdowała się czytelnia Proswity, był także sklep prowadzony przez braci: Pawła i Michała Kaczmarów. 

Z zachowanego dokumentu z dnia 18 maja 1928 r. wynika, że w Kopysnie istniał "Urząd Gminny", którego kierownikiem tymczasowego zarządu był Antoni Jankowski (zob. Dawni mieszkańcy). We wcześniejszym dokumencie osoba ta występuje w charakterze Naczelnika gminy.

Fragment pisma Urzędu Gminnego

Niektórzy mieszkańcy jeszcze przed wybuchem II wojny światowej opuścili Kopysno w poszukiwaniu pracy i lepszego życia poza granicami kraju. Jednym z nich był Józef Krupa s. Mikołaja i Antoniny Mandro, ur. 26.02.1898 r. Z posiadanych materiałów udostępnionych przez jego rodzinę wynika, że uczył się w Brnie (Czechosłowacja), starał się o wyjazd do Argentyny, przebywał i pracował na terenie Francji i na koniec wyjechał i osiadł w Kanadzie. Ciekawe dokumenty związane z tą osobą i jej działalnością zamieszczono w zakładce Dokumenty i Dawni mieszkańcy.

W tygodniu poprzedzających dzień 11 października 1930 r. o czym doniosła Gazeta Przemyska Nr 58, w wyniku pożaru spłonęło we wsi 14 zabudowań gospodarczych. Choć nie ustalono przyczyn, zdaniem Gazety mógł to być sabotaż. O pożarze wspomina także mieszkaniec Kopysna - Iwan Krupa (zob. "Iwan Krupa - Kopysno").

Ok. roku 1936 (?) Józef Krupa syn Michała Krupy ("Sadowij") udał się do Austrii aby dzięki protekcji tamtejszej rodziny fabrykanta "Krupp" studiować medycynę (zob. Dawni mieszkańcy).

 

Wrzesień 1939 r. - wybuch II Wojny Światowej

 

13 września 1939 r. armia niemiecka wkroczyła do Kopysna.

Kopysno, choć nie było polem działań wojennych z tego okresu, zapisało się jako miejsce odwrotu wojsk polskich. Wspomina o tym płk dypl. Ludwik Tadeusz Schweizer - dowódca 26 pułku ułanów im. Hetmana Wlk. Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza wchodzącego w skład Brygady Kawalerii Nowogródzkiej, który we wrześniu 1939 r. stanowił część Grupy Kawalerii gen. Andersa. Po rozformowaniu w dniu 27 września 1939 r. pułk ten podjął działania w celu przedostania się na terytorium ówczesnych Węgier. Dowódca pułku w swej książce wspomina: "Marsz ten zaczęliśmy około godziny 15-tej. Wprost z leśniczówki weszliśmy w lesiste góry, którymi szliśmy już aż do przejścia na Węgry. Po stromych ścieżkach prowadziliśmy konie w rękach. Marsz i dla ludzi i dla koni był bardzo ciężki. Po półtorej godzinie wskazał nam przewodnik ze skraju lasu wieś Kopyśno, gdzie radził wziąć drugiego [przewodnika]. Dalej drogi nie znał. W Kopyśnie ludność patrzyła na nas jak na zjawy, nie chcąc wierzyć, że widzi jeszcze swoje wojsko. Młody chłop poprowadził nas na Łodzinkę. Jak się okazało był to rezerwista 2 p.p.g. Opowiadał o mobilizacji, jak ludzie czekali bez broni i umundurowania - aż przed zbliżaniem się Niemców odesłano ich do domu. Uprzedzał nas, że wszędzie na drodze spotkamy bojówki ukraińskie, które są dobrze zorganizowane i uzbrojone." (L. Schweizer "Wojna bez legendy", Kirkcaldy (Szkocja) 1943).

Około 27 września 1939 r. na mocy paktu Ribbentrop - Mołotow do Kopysna wkroczyły wojska sowieckie (radzieckie) i od tej pory do 27 czerwca 1941 r. Kopysno było częścią Z.S.R.R.

 

Lata 1940 - 1947

 

1. Okupacja sowiecka (radziecka)

Okupacja sowiecka (radziecka) rozpoczęła się od 27 września 1939 r. i trwała do 27 czerwca 1941 r. 

W tym okresie, wiosną 1940 r. władze sowieckie (radzieckie) na zdobytych terenach zaczęły tworzyć tzw. kołchozy, co nie ominęło także Kopysna, gdzie próbowano zorganizować rolniczą spółdzielnię produkcyjną. Wybrano nawet przewodniczącego i siedmiu członków, lecz do założenia kołchozu nie doszło z braku czasu spowodowanego napaścią Niemiec na Z.S.R.R. (zob. "Iwan Krupa - Kopysno").

 

2. Okupacja niemiecka, wyjazdy na roboty, klęska gradu

Wojska niemieckie do Kopysna wkroczyły (po raz drugi) około 27 czerwca 1941 r., kilka dni po napaści na Z.S.R.R.

W okresie od 3 listopada 1941 r. do lipca 1944 r. wieś należała do Generalnej Guberni, powiatu przemyskiego i gminy Rybotycze.

W czasie okupacji niemieckiej część mieszkańców Kopysna wyjechała na roboty do Niemiec. Wśród nich znaleźli się: Józef - brat Mikołaja Nienadowskiego oraz trzej bracia Kopko - Michał, Paweł i Mikołaj, którzy opuścili wieś w roku 1940. We wsi pozostał brat Kopków - Piotr, który sprawował w tym czasie funkcję sołtysa (zob. Dawni mieszkańcy).

W latach 1941-1945 na przymusowych robotach w Niemczech przebywały córki Mikołaja Krupy ("Sadowij") Katarzyna i Maria (zob. Dawni mieszkańcy).

W kwietniu 1942 r. na roboty do Austrii wyjechała Maria Kazała (Kazala), córka Michała i Justyny Pasławskich (zob. Dawni mieszkańcy).

Na robotach w Niemczech przebywali także Iwan Krupa "Siwak", który po powrocie w 1947 r. osiadł z rodziną na terenie ZSRR (obecnie Ukraina) a także syn Stanisława Krupy - Roman, który zginął podczas wysiedlenia na wschód w 1945 r. (zob. "Iwan Krupa - Kopysno").

Według zachowanych danych jeden z mieszkańców Kopysna - Mikołaj Hałabud (ur. 27.02.1900 r. w Kopysnie) został więźniem obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, gdzie zmarł 30.04.1942 r. Posiadał wytatuowany numer obozowy - 3440 (zob. totenbuch.buchenwald.de).

Na początku lipca 1942 r. Kopysno nawiedził grad (kule o wadze ok. 0,5 kg), który całkowicie zniszczył uprawy polowe i owoce w sadach. Uszkodzone zostały także domy. Jeden z mieszkańców uległ poważnym obrażeniom. Pomoc poszkodowanym zapewniły władze niemieckie, urządzając dla nich darmową kuchnię (zob. "Iwan Krupa - Kopysno").

 

3. Uwolnienie spod władzy niemieckiej

Armia Czerwona (1 Front Ukraiński) dotarła do Kopysna około 5 sierpnia 1944 r. 

Według wspomnień mieszkańca wsi, pani Heleny Nienadowskiej, w Kopysnie zatrzymał się wtedy jeden z jej oddziałów, w większości młodzi żołnierze, którzy nie mogli doczekać się kiedy znajdą się w Berlinie. Często pytali starszych osób, jak daleko do Berlina. Byli przekonani, że znajdują się tuż u jego bram, że jest on za tą czy następną górą. 

Na dużej łące, w pobliżu centrum wsi, znajdowała się kuchnia polowa, którą w szczególności były zainteresowane dzieci i młodzież. Podchodząc do niej oczekiwali, że skorzystają z zawartości kotła. Widząc to obsługujący kuchnię żołnierze, kazali im przynieść jakieś garnki lub wiadra, co ci szybko uczynili. Do pojemników nalano im gorącą zupę, którą podzielili się z resztą rodziny. Przy opuszczaniu wsi, pozwolono mieszkańcom wziąć dla siebie brązowy cukier, który - dlatego że był w bryłach - musiano dzielić przy pomocy siekiery. Wśród żołnierzy był także lekarz, który pomógł ojcu pani Heleny, niedomagającemu od jakiegoś czasu na serce. Podał mu jakieś lekarstwo, po zażyciu którego nigdy już nie miał z nim problemów.

Tereny Kopysna po zajęciu przez Armię Czerwoną były kontrolowane pod kątem działalności ukraińskich nacjonalistów. Według tajnego sprawozdania nr 3.88 sporządzonego przez zastępcę naczelnika Zarządu Politycznego 1 Frontu Ukraińskiego z dnia 15 października 1944 r. w rejonie Kopysna zaobserwowano obecność oddziału liczącego do 150 osób, który od końca sierpnia realizował terrorystyczne akcje skierowane przeciwko żołnierzom Armii Czerwonej i polskim milicjantom.

W latach 1944-46 w rejonie Kopysna działał 218 pograniczny pułk (Gdyński) wojsk NKWD, którego zadaniem była likwidacja UPA i innych oddziałów OUN i który przeprowadził w jej obrębie znaczące operacje (zob. pobeda1945.su). 

 

4. Podpalenie i spalenie części Kopysna

Tereny południowo-wschodniej Polski po wojnie stały się polem działań różnego rodzaju uzbrojonych grup, a w szczególności UPA, która wraz z rozpoczęciem wysiedleń na tym terenie we wrześniu 1945 roku, przystąpiła do bardziej energicznych działań skierowanych przeciwko polskiej władzy. Niestety, podczas tych walk ucierpiała także ludność cywilna. Z opowiadań świadków tamtych lat wynika, iż każdy, bez względu na narodowość czy religię, mógł wtedy stracić życie, co też i miało nierzadko miejsce. 

Według sprawozdań kurenia (batalion) UPA "Konyka" (Michał Galo (Halo)), 26 października 1945 roku Kopysno zostało spalone przez UPA przez sotnię “Burłaki” dowodzoną przez Włodzimierza Szczygielskiego; zachowało się jedynie kilka domów, w tym jeden należący do mieszkańca, który sprzyjał ich działalności. Podpalenia dokonali członkowie czoty (plutonu) 516 z sotni (kompania) "U-7". Natomiast według opr. "UPA TACTICAL SECTOR 26TH “LEMKO”: LEMKIVSHCHYNA AND PEREMYSHL REGIONS (Dokuments i Materials)" Litopys UPA, Volume 33, strona 172, spalenia opuszczonej wsi dokonała pierwsza czota sotni "U-7" pod dowództwem Grzegorza Jankowskiego ps. „Łastiwka” [13]. Fotografie dowódców sotni i kurenia - zob. graziowa.bloog.pl.

Istnieje też wersja, iż podpalenia dokonali wysiedleni mieszkańcy wsi, którzy stacjonując w pobliskiej miejscowości Wijsko (obecnie Nowe Sady), nocą powrócili do Kopysna, aby tego dokonać. Iwan Krupa w swoich wspomnieniach (zob. "Iwan Krupa - Kopysno") pisze, że niektórzy z wysiedlonych rzeczywiście powrócili do Kopysna, gdy stacjonowali w Niżankowicach, lecz jedynie po to, by zabrać ze sobą paszę dla zwierząt, która im się kończyła.

Z relacji jednego z mieszkańców wynika, iż w pożarze zginęła chora na gruźlicę kobieta (Anna Kaczmar z domu Krupa, żona Wasyla), która nie była w stanie wydostać się z płonącego domu. Jej teściowa próbując ją ratować, doznała obrażeń i po kilku dniach także zmarła. Zostały pochowane w jednej trumnie (zob. Dawni mieszkańcy).

Bez względu na tożsamość sprawców podpalenia domów i innych obiektów (gospodarczych) we wsi, należy wyjaśnić, iż nie wszystkie zostały spalone we wspomnianym dniu. W późniejszym okresie według źródeł ukraińskich [13], żołnierze Wojska Polskiego dwukrotnie spalili część domów we wsi, tj. 20 grudnia 1945 r. - 6 domów (w tym 3 opuszczone i 3 zamieszkałe) i 11 listopada 1946 r. - 2 domy.

 

5. Wysiedlenie ludności na wschód *

W wyniku umowy tymczasowego organu władzy w Polsce (PKWN) z republikami radzieckimi (tzw. układy republikańskie) w ramach akcji masowych przesiedleń, przeprowadzonych w oparciu o kryterium etniczne na polsko-ukraińskim pograniczu, wielu mieszkańców Kopysna pod koniec września 1945 r. opuściło wieś i udało się do Z.S.R.R., na teren obecnej Ukrainy. Akcja ta objęła m.in. osoby i rodziny: 

  • Hałujka (Hałujko?) Aleksandra,

  • Hamryszczak Zofia (po mężu Krupa),

  • Hyła Katarzyna,

  • Kaczmar (bracia Iwan i Andrzej),

  • Kaczmar Stefania,

  • Kaczmar (Stanisław ze swą matką (?), żona Maria, oraz córka Paulina),

  • Kettner,

  • Kopałecki (Michał, Anastazja (z d. Krupa), Józef, Iwan, Maria, Maria (z d. Pukałec)),

  • Kopko (Mykita z żoną Justyną oraz ich syn Piotr) którzy po opuszczeniu wsi zamieszkali w miejscowości Buczacz (obecnie Ukraina), (zob. Dawni mieszkańcy),

  • Krupa "Sadowij" (Michał z żoną Katarzyną i ich czworo dzieci: Michalina, Stefania, Wira i Mikołaj), którzy po opuszczeniu wsi zamieszkali w miejscowości Nagórzanka (Nahirjanka) k. Buczacza (dziś będąca częścią Buczacza), (zob. Dawni mieszkańcy), 

  • Krupa (rodzice Iwana "Siwak" - Piotr z żoną Zofią oraz dzieci: Maria z dziećmi (Marijka i Włodzimierz), Katarzyna, Olga, Anna, Józef),

  • Krupa (Włodzimierz z rodzicami (?), brat Iwan z żoną Olgą i córkami (bliźniaczkami) Marijka i Anna),  

  • Krupa Iwan (kuzyn Iwana Krupy "Siwak"),

  • Maksym Olga,

  • Maksym (Anna wraz z domownikami: Anną, Zofią, Michaliną i Jerzym) (zob. Dokumenty - Dokumenty związane z wysiedleniem na wschód (1945))

W wyniku akcji przesiedleńczej wieś opuściło ponad 600 mieszkańców Kopysna, których osiedlono w obwodzie tarnopolskim, w rejonie Buczacza (Nowe Petlikowce, Puszkary, Podzameczek, Trybuchowce, Dźwinogród, Podlesie, Mateuszówka), Czortkowa (Słobódka Dżuryńska) i Monasterzyska (Korościatyn, Słobódka). Ochronę wysiedlanych mieszkańców stanowili żołnierze 28 i 30 pułku piechoty 9 Dywizji Piechoty (Drezdeńska) Wojska Polskiego. Wszyscy wysiedlani kierowani byli do punktu granicznego w miejscowości Wijsko (obecnie Nowe Sady). Wysiedlana ludność mogła zabrać ze sobą żywy inwentarz oraz przedmioty gospodarstwa domowego o wadze do 2 ton na rodzinę załadowane na jedną furmankę. Kto nie posiadał furmanki, udostępniali ją mieszkańcy pozostający na miejscu, a jeżeli nie było to możliwe - przydzielano im wozy wojskowe (zob. "Iwan Krupa - Kopysno")

Po  wysiedleniu ludności Kopysna, mocą dekretu polskich władz z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do Z.S.R.R. (Dz.U. z 1947 r. Nr 59, poz. 318 - isap.sejm.gov.pl), pozostawione przez nich mienie (ruchome i nieruchome) przeszło bez odszkodowania na własność Państwa. Tryb orzekania o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych, określono w rozporządzeniu Ministrów Skarbu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 15 lipca 1948 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej (Dz.U. z 1948 r. Nr 37, poz. 271- isap.sejm.gov.pl).
Ponadto, dekretem z dnia 28 września 1949 r. o zmianie w/w dekretu (Dz.U. z 1949 r. Nr 53, poz. 404 - isap.sejm.gov.pl) Państwo przejęło na własność także mienie osób prawnych, których istnienie lub działalność wskutek przesiedlenia do Z.S.R.R. ich członków lub osób tą działalnością objętych stała się bezprzedmiotowa. Według Eugeniusza Misiły, autora publikacji "Akcja Wisła. Dokumenty i materiały", zał. 24 (Warszawa 2013) zmiana ta objęła fundacje i korporacje oraz związana była z planowaną delegalizacją Cerkwi Greckokatolickiej w Polsce.

* - akcja nie jest tożsama z akcją "Wisła".

 

6. Działalność UPA i Wojska Polskiego                                       

Według tabliczki umieszczonej na nagrobku na cmentarzu w Rybotyczach, w dniu 27.04.1944 r. w lesie "Grabnik” został zamordowany Jan Korbecki (ur. 12.5.1901 r.). Jak twierdzą okoliczni mieszkańcy, zamordowany gajowy mieszkał w Rybotyczach wraz z żoną i dwójką dzieci. Któregoś dnia przyszło do niego dwóch ludzi (prawd. członkowie SB OUN), którzy poprosili go o wycechowanie drewna w lesie "Grabnik", a potem go zamordowali. Ciało odnaleziono i pochowano na cmentarzu w Rybotyczach. Żona zamordowanego z obawy o własne życie i rodziny wyjechała do miejscowości Żurawica. 

Istnieją także inne wersje tego zdarzenia. Według pierwszej (zob. pieczko.net) gajowy będąc pracownikiem Nadleśnictwa Nowe Sady został w 1944 r. uprowadzony i rozstrzelany przez UPA w lesie (Nr oddz. 34) a jego miejsce pochówku nie jest znane. Z drugiej wersji (zob. krosno.lasy.gov.pl) natomiast wynika, że gajowy był pracownikiem Nadleśnictwa Błażowa i został w dniu 26.04.1944 r. zamordowany w Posadzie Rybotyckiej, prawdopodobnie przez UPA. 

Grób Jana Korbeckiego - Rybotycze, cmentarz katolicki

Grób Jana Korbeckiego - Rybotycze, cmentarz kat.

Z doniesień archiwalnych UPA wynika, że 3 września 1944 r. polska milicja zaczęła plądrować dobytek mieszkańców Kopysna. Dwa roje (drużyny) UPA wykonały zasadzkę na powracających grabieżców. Raniono jednego z nich, któremu po opatrzeniu rany wyjaśniono, że UPA nie walczy z Polakami jako narodem, lecz z bolszewickim okupantem wspieranym przez polskich i ukraińskich nacjonalistów, po czym milicjanta zwolniono (zob. ukrcenter.com).

W maju 1945 r. Mikołaj Gierczak z Kopysna został zamordowany przez bojówkę SB OUN Rejonu "B II", Nadrejonu "Chołodny Jar" za podejrzenia o współpracę z WP (Wojsko Polskie) i NKWD. Za zabójstwo był odpowiedzialny referent SB o pseudonimie "Roman". 

Według danych zawartych w archiwach Wojska Polskiego, 17 grudnia 1945 r. na drodze prowadzącej z Rybotycz, w lesie "Grabnik", kompania fizylierów z 28 pułku piechoty 9 DP wysłana do Kopysna jako ochrona zbioru kontyngentu została zaatakowana przez sotnię UPA "Burłaki". W zasadzce poległo 2 oficerów i 3 szeregowców (ppor. Jan Darmograj, dowódca plutonu kompanii rusznic przeciwpancernych - s. Pawła, ur. 8.04.1918r. w ZSRR; ppor. Zenon Radulewicz - s. Wincentego; st. szer. Piotr Kiszkis - s. Władysława, ur. 1926r. ZSRR; szer. Bronisław Pożoga - s. Emila, ur. 1922r.; szer. Ryszard Witek - s. Józefa, ur. 1923r.), 3 szeregowców zostało rannych. Zginęło kilku członków UPA. O wszystkim zaalarmowano 1 batalion 28 pułku piechoty stacjonującego w Rybotyczach. Na podstawie danych UPA, w zasadzce zginęło 3 żołnierzy, 5 udało się uciec, a 3 rannych dostało się do niewoli. Dwóch wziętych do niewoli oficerów (ppor. Jan Darmograj i ppor. Zenon Radulewicz) na podstawie wyroku sądu polowego zwołanego przez komendanta oddziału U-4 (kryptonim jednej z czterech sotni, na czele których stał por. "Konyk") rozstrzelano. Na wolność wypuszczono jednak szeregowca, który dotarł do Rybotycz i powiadomił o wszystkim swoje dowództwo. Zdaniem innych w zasadzce zginęli wszyscy żołnierze, za wyjątkiem jednego, który uciekając doliną potoku Kamiennego dotarł do Rybotycz i zawiadomił posterunek milicji. Na milicję dotarł jedynie w bieliźnie i miał pokrwawione stopy (mundur zdjął pośpiesznie). Z zeznań mieszkańców Kopysna wynika, iż napadu na grupę żołnierzy dokonali przebrani w cywilne ubrania członkowie oddziału UPA, przez co uznano, iż stali za tym mieszkańcy Kopysna. Jak twierdzą świadkowie tamtych wydarzeń, w domu jednego z mieszkańców Kopysna  przed akcją przebywali członkowie UPA biorący w niej udział.

Zdaniem świadków tamtych wydarzeń, w odwecie za atak UPA na kompanię fizylierów Kopysno miało zostać spacyfikowane. Na szczęście nie doszło do tego dzięki rozsądkowi jednego z oficerów Wojska Polskiego z 1 batalionu stacjonującego w Rybotyczach, który zebrawszy na placu obok cerkwi wszystkich mieszkańców, w ostateczności podjął decyzję o zarekwirowaniu im jedynie bydła i trzody. Każdy kto mógł, oddał wojsku to, co posiadał. Opuszczając Kopysno z zarekwirowanym dobytkiem, żołnierze napotkali w pobliżu Rybotycz nadciągający oddział (prawd. 218 pogranicznego pułku wojsk NKWD), który miał dokonać pacyfikacji. Poinformowano ich jednak, że problem został już rozwiązany, przez co wieś jej uniknęła. Według wersji ujętej w źródłach UPA [13] wydarzenie to miało miejsce 20 grudnia 1945 r. Ich zdaniem Wojsko Polskie, które przybyło do Kopysna w liczbie około 150 żołnierzy pobiło i okradło chłopów. Między innymi wdowę Sus Emilię, której zrabowali ostatnie ubrania i 600 zł. Od pozostałych jeszcze w Kopysnie 10 ukraińskich gospodarzy (przypis własny - wśród nich byli także Polacy) zabrali ostatnią trzodę, a mianowicie 13 krów i 7 koni. Aresztowali kilku mężczyzn w różnym wieku, których mocno pobili a następnego dnia zwolnili. Zatrzymali także w wiosce 6-letniego chłopca, którego pytali, strzelając mu nad głową, gdzie znajdują się banderowcy. Zastępcę sołtysa - Kulhawca Mikołaja zabrali ze sobą do Żurawicy koło Przemyśla. Wojsko Polskie spaliło 6 chat z tego 3 opuszczone i 3 zamieszkałe. Między innymi spalono chatę furmana, który woził do Huwnik zabitych polskich żołnierzy, gospodarza, który pomagał układać zwłoki na wóz oraz chatę gospodarza, który cały czas rozmawiał z Polakami w języku ukraińskim. W chatach spalił się cały majątek, bo Wojsko Polskie nie pozwoliło niczego ratować.

W dniu 15 lutego 1946 r. o godzinie 11, Wojsko Polskie w liczbie 12 żołnierzy na koniach przejechało przez Kopysno do Rybotycz, gdzie mieszkał sołtys z Kopysna, którego aresztowano i zawieziono do Przemyśla (zob. referat.znate.ru).

W połowie czerwca 1946 r. według zeznań Ochoty - "Ostapa" - dowódcy 3 czoty "Burłaka", podczas sianokosów w Kopysnie, pododdział (24 podchorążych) z Oficerskiej Szkoły Saperów 9 DP pomimo ubezpieczenia ze strony karabinów maszynowych został pojmany przez 1 i 3 czotę - sotni "Burłaka". Żołnierzy rozbrojono, zdjęto z nich mundury, a po wręczeniu ulotek propagandowych wszystkich zwolniono. Według wersji ujętej w źródłach UPA [13] miało to miejsce 14 czerwca 1946 r., kiedy czota złapała i rozbroiła 23 żołnierzy Wojska Polskiego (w tym – 1 podporucznik, 5 podoficerów i 17 szeregowych), którzy przybyli do wsi Koniusza ze wsi Kopysno, gdzie przyjechali z grupą kosić trawę. Dowódca sotni dał rozkaz czotom 510 i 511 rozbrojenia całej grupy 23 podchorążych. W tym celu dwie czoty, wykorzystując dogodne położenie, okrążyły całą grupę na polanie pomiędzy wsiami Kopysno i Koniusza, niespodziewanie uderzając na nią tak, że wszyscy żołnierze bez jednego wystrzału poddali się. Wszystkich żołnierzy rozbrojono i „rozmundurowano”, a po odpowiednio przeprowadzonej z nimi rozmowie, w porozumieniu ze Służbą Bezpieczeństwa, wypuszczono. Wątpliwości budzi liczba pojmanych żołnierzy (23 czy 24?) oraz miejsce akcji (z mapy wg źródeł UPA wynika, że pojmania dokonano w Kopysnie a nie w Koniuszy lub pomiędzy tymi wsiami).

2 maja 1947 r. w wyniku ran odniesionych w Kopysnie podczas walk z UPA, zmarł w szpitalu ppor. Stanisław Włodarczyk - s. Piotra (28 pp). 1 października 1947 r. zginął w Kopysnie z rąk UPA st. szer. Jan Łoboda - s. Stanisława, ur. 1925 r. pow. Żywiec. Jego grób znajduje się w Przemyślu, na cmentarzu Zasanie, pole 14.

Grób Jana Łobody - Przemyśl, cmentarz Zasanie

Grób Jana Łobody - Przemyśl, cmentarz Zasanie

Według danych dostępnych w IPN (ipn.gov.pl) jedna z osób, mieszkańców Kopysna została oskarżona o współpracę z UPA i osadzona w więzieniu w Fordonie, dzielnicy miasta Bydgoszcz.

Więcej i bardziej szczegółowych informacji o działaniach UPA i Wojska Polskiego w Kopysnie w latach 1945-46 zawiera załącznik - "Działalność UPA i WP w latach 1945-46 wg źródeł ukraińskich" [13].

 

7. Akcja "Wisła"

Nie wdając się w ocenę zasadności przeprowadzenia akcji, która budzi kontrowersje zarówno u osób deportowanych, jak i historyków, fakt ten zasługuje na uwagę, gdyż w jej wyniku dokonano deportacji części mieszkańców Kopysna, którzy opuszczając swoją rodzinną miejscowość nigdy do niej (poza pojedynczymi przypadkami) nie powrócili na stałe.

Zdaniem autora książki E. Misiło ("Akcja Wisła 1947", 2012) deportacja mieszkańców Kopysna miała miejsce w dniach 25-31 maja 1947 r. Kopysno opuściło wtedy 64 mieszkańców a zostało w nim 19 osób. Wysiedlenie mieszkańców Kopysna było nadzorowane przez 9 Dywizję Piechoty Wojska Polskiego, dla których "stacją załadowczą" był Przeworsk a miastem docelowym miasteczko Sztum (zob. Dokumenty - Dokumenty związane z akcją "Wisła"). 

S. Kryciński ( "Przemyśl i Pogórze przemyskie", 1997, 2007) podaje, iż Kopysno opuściło w ramach akcji 98 osób.

Według dokumentów 35 Komendy Odcinka WOP z lipca 1947 roku (ASG, BB WOP, sygn. 30/17. Sprawozdanie okresowe 35 Komendy Odcinka WOP za rok 1947 r., k. 23) wywieziono z Kopysna 48 osób.

Według opowiadań Jana Krupy, wysiedlonego z Kopysna, deportacja rozpoczęła się już 15 maja 1947 r. Wszystkich mieszkańców wyznaczonych do wyjazdu zgromadzono w sąsiedniej miejscowości Brylińce, gdzie przebywali około tygodnia oczekując na wyjazd w opuszczonych sadach. Wśród deportowanych rodzin, oprócz rodziny Krupów były rodziny Kaczmarów i Zachorbeńskich. Wieczorem załadowano ich na samochody wojskowe i przewieziono do Przeworska. 31 maja 1947 r. umieszczono ich w pociągu, który liczył czterdzieści wagonów (transport o numerze R-327). Na miejsce przeznaczenia, do miejscowości Sztum deportowani dotarli 4 czerwca 1947 r. Ze wspomnieniami Jana Krupy po przybyciu na miejsce (zob. Dokumenty - Dokumenty związane z wysiedleniem na wschód (1945)), można zapoznać się na stronie - gmina.sztum.pl.

Ze względu na spalenie niektórych domów w Kopysnie, co miało miejsce  w 1945 r., część mieszkańców przeniosła się do swoich bliskich rozsianych w innych miejscowościach (np. Makowa) i stamtąd była deportowana przez inne stacje załadowcze. Jedną z nich była miejscowość Olszanica. Wysiedlenie to było nadzorowane przez 8 Dywizję Piechoty Wojska Polskiego.

Wysiedleni zamieszkali m.in. w takich miejscowościach jak: Kiemiany, Malinka (woj. warmińsko-mazurskie), Lipiec, Miastko, Nowa Wieś, Sztumska Wieś, Wałdowo  (woj. pomorskie), Osetno (woj. dolnośląskie).

Dekretem z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz.U. z 1949 r. Nr 46, poz. 339 - isap.sejm.gov.pl), nieruchomości osób wysiedlonych w ramach Akcji "Wisła" przejęło Państwo. Dekret ten, według Eugeniusza Misiły, autora publikacji "Akcja Wisła. Dokumenty i materiały", zał. 22 (Warszawa 2013), objął również właścicieli gospodarstw rolnych, którzy wraz z rodziną zginęli podczas II wojny światowej i gospodarstw opuszczonych przez "jednostki zbrodnicze, które brały udział w akacjach sabotażowych i zbiegły".

Jedynie część osób, które pozostały w Kopysnie nie została objęta dekretem. W latach 70-tych XX wieku, zgodnie z ustawą z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 - isap.sejm.gov.pl) posiadacze gospodarstw rolnych otrzymali akty własności ziemi. 

 

Lata powojenne

 

W wyniku zawieruchy wojennej wiele rodzin utraciło ze sobą kontakt. Po wojnie rozpoczęli oni poszukiwania m.in. przez prasę. Na łamach ukraińskiego dziennika Svoboda (nr 162 z dnia 15 sierpnia 1949 r.) wydawanego w USA (Jersey City i New York) Kozar Jan z Kopysna poszukiwał Michała Wronowskiego, syna Anny Kozar i Pawła Wronowskiego (zob. svoboda-news.com).

Pomimo wysiedleń i wyjazdów na roboty za granicę nie wszyscy opuścili Kopysno; pozostały w nim takie rodziny jak: Kettnerowie (część), Krupowie, Kulhawcowie, Jakubowie, Wronowscy oraz Katarzyna Wronowska, Karolina i Weronika Gierczak, Paulina Rogoża, Anastazja Bomba, Michalina Okołowicz, Piotr Nienadowski. 

W 1957 r. do Kopysna powrócił Mikołaj Nienadowski, a w kilka lat później część Jego rodziny. Przez wiele lat, niemal do końca swego życia sprawował funkcję sołtysa Kopysna (zob. Dokumenty - inne).

Do Kopysna powróciły także rodziny Krupów (1957-61 r.) i Marcinów (marzec 1959 r.).

Na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 stycznia 1963 r. [8] z urzędu zamknięto księgi wieczyste Kopysna. Wszystkie grunty nie pozostające w faktycznym władaniu właścicieli przeszły na własność Państwa.

W roku 1977 władze PRL zarządzeniem Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 9 sierpnia 1977r. [9] zmieniły nazwę miejscowości na "Kopystno". Nazwa ta w wyniku protestów środowisk naukowych, turystycznych i przewodnickich i innych funkcjonowała jedynie do roku 1981.

Na początku lat 70-tych miejscowość została zelektryfikowana. Pod koniec tych lat pojawił się pierwszy telefon, który miał nr 6 i był zlokalizowany u sołtysa. Przez pewien czas można było z niego korzystać tylko w godzinach pracy centrali Urzędu Pocztowego w Rybotyczach, którą później włączono do centrali w Birczy obsługującej abonentów przez pozostałą część dnia i nocy.

Głównym zajęciem mieszkańców Kopysna w latach powojennych było rolnictwo - zarówno produkcja roślinna (uprawa zbóż), jak i zwierzęca (bydło). Według spisu z dnia 26 stycznia 1962 r. w Kopysnie było 28 szt. bydła (w tym 4 cielęta) oraz 11 szt. koni (zob. Dokumenty - inne). W latach 80-tych z powodzeniem rozpoczęto chów owiec, głównie ze względu na wełnę i skóry.

Z uwagi na występowanie licznej zwierzyny łownej (jelenie, dziki) Kopysno przez wiele lat stanowiło bazę wypadową dla myśliwych, którzy bardzo często odwiedzali tę miejscowość. Po roku 1989, z uwagi na zmiany gospodarczo-ekonomiczne i upadek gospodarstw rolnych, teren ten przestał być atrakcyjnym miejscem dla tej grupy społeczeństwa.

Większość mieszkańców Kopysna już nie żyje, a część przeprowadziła się do innych miejscowości. Obecnie z rdzennych mieszkańców nie mieszka już nikt.

Kopysno zgodnie z uchwałą nr XVIII/311/12 Sejmiku Województwa Podkarpackiego z dnia 27 lutego 2012r. w sprawie ustalenia wykazu miejscowości położonych na terenach podgórskich i górskich w województwie podkarpackim (Dz. Urz. Woj. Podkarpackiego z 2012 r. poz. 604) zostało uznane za miejscowość podgórską.

 

Dokumenty do pobrania

 

Nazwa miejscowości na przestrzeni wieków (1438-XX w.) (180 KB) [1]

"Herbarz Polski" - A Boniecki, T.11: Kopystyńscy (163 KB) [2]

Rejestry poborowe z 1628 r. i 1651 r. (148 KB) [3]

Wykaz właścicieli gruntów Kopysna z 1852 r. (301 KB) [4]

Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej: z archiwum  tzw. bernardyńskiego we Lwowie wskutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego [tomy 13,16-19] (184 KB) [5]

Księga ławnicza 1445-1452 r. (107 KB) [6]

Wykaz mieszkańców Kopysna biorących udział w I wojnie światowej (202 KB) [7]

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 stycznia 1963 r. w sprawie określenia miejscowości, na obszarze których księgi wieczyste utraciły moc prawną (55 KB) [8]

Zarządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z 9 sierpnia 1977 r. w sprawie zmiany nazw niektórych miejscowości w województwach: krośnieńskim, nowosądeckim, przemyskim, rzeszowskim i tarnobrzeskim (150 KB) [9]

Akta notarialne c.k. notariuszy w Dobromilu (186 KB) [10]

Wykaz emigrantów do USA (133 KB) [11]

Wykaz księży greckokatolickich z lat 1828-1939 (147 KB) [12]

Działalność UPA i WP w latach 1945-46 wg źródeł ukraińskich (313 KB) [13]

 

© Copyrights Dedio & Dedio 2003